ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ 1947

ਕੌਣ: ਲਾਰਡ ਲੂਈ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ, ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲੇ: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟਰੱਗਲਜ਼, ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ, ਅੰਤਿਕਾ 25 (ਸਫ਼ੇ 270-283) ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀਆਂ ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚਿੱਠੀਆਂ ਛਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਸ਼ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਿਆਨ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅੰਸ਼, ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ:

• 3 ਅਪ੍ਰੈਲ: ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਦੇ ਲਾਰਡ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਅਮਲੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਆਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਟਾਲੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
• 9 ਅਪ੍ਰੈਲ (ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 2): ਗਵਰਨਰ ਜੈਂਕਿਨਜ਼ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ ਮਸਾਂ ਬਹੁਮਤ ਮਿਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੜਕਾਹਟ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਜੈਂਕਿਨਜ਼ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
• 24 ਅਪ੍ਰੈਲ (ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 4): ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਗ਼ਲਬੇ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਲੜਨਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦ ਬਿਟ੍ਰੇਅਲ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ ਸੀ। ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ "ਵਾਰ ਫ਼ੰਡ" ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਵੀ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਰੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ।
• 1 ਮਈ (ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 5): ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਦੇ "ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਿਲਾਫ਼" ਸਨ ਕਿ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਗੇ ਜਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ। ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਉਹ "ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ" ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ, ਅਤੇ ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਉਦਾਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• 8 ਮਈ (ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 6): ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ "ਹਵਾ ਤੋਂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ"। ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ, ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮੰਗੀ। ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜੰਗ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ "ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਹਾਂ" ਕਿਹਾ।
• 9 ਮਈ: ਲਾਰਡ ਲਿਸਟੋਵਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹੈਸੀਅਤ ਬਾਰੇ "ਵਧਿਆ-ਚੜ੍ਹਿਆ ਖ਼ਿਆਲ" ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• 5 ਜੂਨ (ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 8): ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੁੜੱਤਣ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਜਿੰਨੀਆਂ ਹੋ ਸਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਕਰਵਾਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਲੜਨਗੇ।
• 28 ਜੂਨ (ਰਿਪੋਰਟ ਨੰਬਰ 10): ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਛੁਰੇ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ। ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਕਿਰਕ ਹੋ ਕੇ ਨਜਿੱਠਣ, ਅਤੇ 25 ਜੂਨ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ "ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਓ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮਿਲਾਈ। ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਈ।

ਕਿੱਥੇ: ਦਿੱਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਨ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੜਨਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਹੱਦ ਮੰਗੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ, ਜੋ 4 ਅਗਸਤ 1947 ਦਾ ਹੈ, ਜੈਂਕਿਨਜ਼ ਮੈਮੋਰੰਡਮ ਹੈ।