ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹਾਕਮ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜਨਵਰੀ 1913 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੀ ਅਤੇ 1938 ਤੋਂ 1960 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਸਿੱਖ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਹੈ ਜੋ 1947 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਹੋਮਲੈਂਡ ਦਾ ਕੇਸ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ, ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 8 ਮਈ 1947: ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀ ਉਸ ਤਰੀਕ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਜੋ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਹੈ, ਮੁਤਾਬਕ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ “‘ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ’ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ”, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ, ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇ। ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਾਇ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੜਨਗੇ, ਤਾਂ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
• ਵੰਡ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕੌਮ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਾਈਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
• 1 ਅਗਸਤ 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਈ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥਕ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ।
• ਮਈ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1948: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੱਤ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵੇਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਸੀ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਟੇਲ ਨੇ 15 ਜੁਲਾਈ 1948 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਮਲੈਂਡ” ਕਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਵੰਬਰ 1956 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
• 1960 ਤੋਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ 1962 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।
• 25 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1961: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ 25 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਉਹ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। 1 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਦੇ ਜੂਸ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਪਿਆਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
• 24 ਦਸੰਬਰ 1962: ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਜੁਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚੀਫ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ ਚੁਣਿਆ।
• 1965 ਤੋਂ 1974: ਉਹ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਰਹੇ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਦੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। 17 ਜੂਨ 1974 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੇਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।