ਸਰਦਾਰ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ

ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਰਾਇਲ ਫ਼ਲਾਇੰਗ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, 1944 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1894 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ ਕੇਸ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ: 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਉਹ ਈਸਟਬੌਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਬੈਲੀਅਲ ਕਾਲਜ ਗਏ, 1915 ਵਿੱਚ ਮਾਡਰਨ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਰਹੇ।
• 1916 ਤੋਂ 1917: 1916 ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੈਂਚ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਡਰਾਈਵਰ; 1917 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਈਟਰ ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਰਾਇਲ ਫ਼ਲਾਇੰਗ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, "ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪਾਇਲਟ", ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ।
• 1922 ਤੋਂ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ: ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਹੈਮਬਰਗ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਡ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
• 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ 1944: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਟ੍ਰੇਡ ਕਮਿਸ਼ਨਰ।
• 1944 ਤੋਂ 1947: ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ।
• ਮਈ 1948: ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਟਵਾ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਭਾਰਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।
• ਲਗਭਗ 1950 ਤੋਂ 1957: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ।
• ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1961: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 30 ਸਤੰਬਰ 1961 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹਾਈ ਪਾਵਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ, ਮਲਿਕ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। 30 ਅਕਤੂਬਰ 1961 ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਫਿਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
• 26 ਅਗਸਤ 1965: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖ ਰਹੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ-ਵੰਡ ਦਾ ਅਸੂਲ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਏ।
• 31 ਅਕਤੂਬਰ 1985: ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ: ਆਪਣਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਠੰਢਾ ਰੱਖੀਏ" ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਤਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮਲਿਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ, ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ 1961 ਦੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ।