ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ 1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਅਕਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਇ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਸਕੀਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 1902 ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 40, ਝੰਗ ਬਰਾਂਚ, ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ 10 ਜੂਨ 1974 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ, 1924 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ, 1926 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1937 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1942: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਿਕੰਦਰ-ਬਲਦੇਵ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
• 1943: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਸਕੀਮ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਸਟੈਂਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਈ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)।
• 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1947: ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਲੜਨਗੇ। 5 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁੜੱਤਣ ਮੱਠੀ ਪੈਣ ਮਗਰੋਂ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਜਿੰਨੀਆਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨਗੇ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਅੰਤਿਕਾ 25)।
• 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• 23 ਜਨਵਰੀ 1948: ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਅਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
• 17 ਮਾਰਚ 1948 ਤੋਂ 1949: ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 17 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1949 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ 22 ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੇ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ-ਸੱਚਰ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਘਾੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
• 1955 ਅਤੇ 1956: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1955 ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ, ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਵਾ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਦੀ ਤਰੀਕ 22 ਜਨਵਰੀ 1956 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਾਲੀ ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
• 1957: ਉਹ ਦਸੂਹਾ-ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)।
• 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967: ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 1948 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਮਜਬੂਰ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ।