ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ 1954

1954 ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਉਹ ਫ਼ਰੰਟ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ) ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 1954 ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ “ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਫ਼ਰੰਟ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ” ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬੋਰਡ ਵਜੋਂ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜੋ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ।

ਚੋਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ: ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਦਿਲਗੀਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਸੰਬਰ 1954 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿੱਖ 132 ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕੇ, ਜਦਕਿ ਹਰ ਅਕਾਲੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬੋਰਡ ਦੇ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਖਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ 132 ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੱਖ ਹਨ: ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ 110 ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਰੀਆਂ 112, ਅਤੇ 20 ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਗਈਆਂ। ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਚੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 1955 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰੋਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਜਨਵਰੀ 1955: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾ ਰਹੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਰਤਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਦਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

• 4 ਜਨਵਰੀ: ਨਵੀਂ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਨੇ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ 6 ਜਨਵਰੀ ਲਈ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 27 ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 7 ਜਨਵਰੀ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਰਦਾਰ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 10 ਅਤੇ 11 ਜਨਵਰੀ: ਨਵੀਂ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਹੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖਪਾਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਕਮੇਟੀ ਚੁਣੀ ਸੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ 18 ਜਨਵਰੀ 1954 ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1955 ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਆ ਗਏ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਕਦਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 1955 ਦੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੋਤ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ 1955 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ।