ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ, ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਬਚਾਓ ਕਮੇਟੀ, ਉਹ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ 1957 ਵਿੱਚ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਰੱਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਛੇੜਿਆ। ਇਹ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ, ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਚ 1956 ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ।

ਅੰਦੋਲਨ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਿਤੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦਾ “ਡਿਕਟੇਟਰ” ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਕੱਤਰੇਤ ਅੱਗੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਬੋਲੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮਾਪੇ ਚੁਣਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਹੋਣ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੰਨ ਲਏ, ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸਿੱਖਿਆ-ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਰੋਸ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼: 8 ਸਤੰਬਰ 1957 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਹਿੰਸਕ, ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਭਰੇ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਗਿਣਾਇਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ, ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਕਿਹਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ 1 ਅਗਸਤ 1957 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ ਪਾਟੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਮਿਲੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹੱਦਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਜੋ ਸਰੋਤ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ

• 14 ਜੂਨ 1958: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁੜ ਚੁੱਕੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਇਲਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• 1961 ਤੋਂ 1962: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀਰੇਂਦਰ ਨੇ, ਹਿੰਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਸਮਿਤੀ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਿੰਦੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਦਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਬਲਰਾਜ ਮਧੋਕ ਨੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਜੋ ਸਰੋਤ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਹ 1962 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।