ਮਾਸਟਰ ਅਤੇ ਸੰਤ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਮੁੜ ਇੱਕ ਹੋਏ

ਕੌਣ: ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਸੰਤ), ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਮਾਸਟਰ), ਜੋ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, 22 ਨਵੰਬਰ 1967 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ; ਅਤੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਸਾਂਝੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਦੋਵੇਂ ਦਲ 1962 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਨੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਜੀ ਇਸ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 19 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਕਾਲੀ ਵਜ਼ਾਰਤਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।

28 ਸਤੰਬਰ 1968 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅਕਾਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਹੋਈ। ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਸੰਤ) ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਮਾਸਟਰ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਲੇਵੇਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਾਈ ਕਿ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਕੋਲ ਹੋਣ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ 8 ਅਕਤੂਬਰ 1968 ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਝਲਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਲ ਅਬਾਊਟ ਸਿੱਖਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਸਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਥ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ "ਜਨਮ ਦੇ ਹੱਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਵਾਲੀ ਕੌਮ" ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਟੀਚਾ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਦਬੰਦ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਹੀ ਸੰਘੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਥ ਦਾ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: "ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ"।

ਫ਼ਰਵਰੀ 1969 ਦੀਆਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇੱਕ ਹੋਈ ਪਾਰਟੀ ਨੇ, ਜਨ ਸੰਘ ਅਤੇ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ, 43 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ-ਜਨ ਸੰਘ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 1969 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੇਲ ਮਾਰਚ 1970 ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ 27 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।

ਕਿੱਥੇ: ਬਟਾਲਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅਕਾਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਹੋਈ। ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਵੇਖੇ ਗਏ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਿੱਥੇ ਹੋਏ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਟੀਚਾ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਜੋ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਦਲ "ਸਿੱਖ ਹੋਮਲੈਂਡ" ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।