ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ

ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਦ ਪੰਜਾਬ ਹੈ, ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1882 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਚੌਥੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਮਨ ਲਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ 1870 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ ਅੰਜੁਮਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰੀ। ਅੰਜੁਮਨ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਭਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੌਟਲੀਬ ਵਿਲਹੈਲਮ ਲਾਈਟਨਰ ਨੇ 21 ਜਨਵਰੀ 1865 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ; ਉਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਬਣੇ।

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਹੈ: ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਣਾਈ। ਅੰਜੁਮਨ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਾਜਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਵਾਰੂ ਬੋਲੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। 1877 ਵਿੱਚ ਭਦੌੜ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀਆਂ 389 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਕਾਲਜ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ। ਲਾਈਟਨਰ ਨੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ “ਭਾਈ ਕਲਾਸ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1883 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1945 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 21 ਜਨਵਰੀ 1865: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਜੁਮਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ।
• 1870: ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਬਣਿਆ।
• 14 ਅਕਤੂਬਰ 1882: ਵਾਇਸਰਾਏ ਰਿਪਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ।
• ਗਰਮੀਆਂ 1947: ਪੰਜਾਬ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਬਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈਣੇ ਸਨ।
• 27 ਸਤੰਬਰ 1947: ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਤੋਂ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੋਲਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1950 ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1956 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਲਤ: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਦ ਪੰਜਾਬ ਵਜੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਾਰਿਸ ਹੈ, ਜੋ 1947 ਦੀ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਹੈ।