ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ

ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ (“ਮੁਕਤੀ ਫ਼ੌਜ”) 1971 ਦੀ ਉਸ ਜੰਗ ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਲੜਾਕੂ ਫ਼ੌਜ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਸਨ: ਨਿਯਮਿਤ ਫ਼ੌਜੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਈਸਟ ਬੰਗਾਲ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਈਫ਼ਲਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਯੋਮਿਤੋ ਜਾਂ ਨਿਆਮਿਤਾ ਬਾਹਿਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਯਮਿਤ ਲੜਾਕੇ, ਗੋਨੋ ਜਾਂ ਗਣ ਬਾਹਿਨੀ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ।

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ: ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਸਰਚਲਾਈਟ) 25 ਤੋਂ 26 ਮਾਰਚ 1971 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸੀਨੀਅਰ ਬੰਗਾਲੀ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇਲੀਆਪਾੜਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਐੱਮ.ਏ.ਜੀ. ਉਸਮਾਨੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ, ਮੁਜੀਬਨਗਰ ਸਰਕਾਰ, 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1971 ਨੂੰ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਤਾਜੁੱਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੈਕਟਰ ਕਮਾਂਡਰ 10 ਤੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਮਿਲੇ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ: ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 27 ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਹਮਾਇਤ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਬਣ ਗਏ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਅ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਦੀ “ਸਰਗਰਮ ਮਦਦ” ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 1,00,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਅੰਕੜੇ ਦੀ ਲੇਖ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਵੰਬਰ 1971 ਵਿੱਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਂਡ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸਾਂਝੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 3 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।

ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ: ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਸ਼ੇਖਰ ਗੁਪਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਨ, ਅਗਰਤਲਾ ਤੋਂ ਡੈਲਟਾ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ.ਐੱਸ. ਬਰਾੜ ਨੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ 1971 ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਹਾ “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬੰਗਾਲੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ”, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਮ ਗੁਪਤ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 25 ਤੋਂ 26 ਮਾਰਚ 1971: ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
• 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1971: ਤੇਲੀਆਪਾੜਾ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ।
• 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1971: ਮੁਜੀਬਨਗਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ।
• ਨਵੰਬਰ 1971: ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਂਡ।
• 16 ਦਸੰਬਰ 1971: ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ. ਏ. ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਢਾਕਾ ਦੇ ਰਮਨਾ ਰੇਸਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ 5:01 ਵਜੇ ਅਰੋੜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ; ਗਰੁੱਪ ਕੈਪਟਨ ਏ.ਕੇ. ਖੰਦਕਰ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਦੀ ਥਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਾਈਫ਼ਲਜ਼ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਸੱਤ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬੀਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।