ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ

ਕੌਣ: ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਦੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 150 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ, ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣ ਭਾੜੇ ਦੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜਥਾ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਪਵਿੱਤਰ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ “ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ”। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਡੇਗ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਲਣ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ “82 ਤੋਂ 156 ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ”।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ:

• 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921: ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੇਗਨ ਨੇ ਥਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
• 3 ਮਾਰਚ 1921: ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਆਏ, ਨਾਲ ਮੁਸਲਿਮ ਆਗੂ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਸਨ।
• ਅਸਥਾਨ ਸੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਫ਼ੰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
• ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 15 ਨਵੰਬਰ 1921 ਤੱਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਉਣ, ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਈ।
• 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1921: ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• 12 ਅਕਤੂਬਰ 1921: ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਅੱਠ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣ ਭਾੜੇ ਦੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
• 3 ਮਾਰਚ 1922: ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਦੋ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਮਿਲੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪਿੱਛੇ ਸਿੱਖ ਰਾਇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਂਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਕਮੇਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ, ਦੇ ਹੇਠ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।