ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ

ਕੌਣ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (ਜਨਮ 3 ਮਈ 1718), ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਨੀ; ਬਾਕੀ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਗਵਰਨਰ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਏ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਕੋਲ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਪਾਈ, ਅਤੇ 1729 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1753 ਨੂੰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਇਹ ਪੜਾਅ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਅਪ੍ਰੈਲ 1754: ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਈ ਉਸ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
• ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1758: ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਮਾਰਚ 1761: ਪਾਨੀਪਤ ਮਗਰੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਅਚਨਚੇਤ ਹੱਲੇ ਨਾਲ ਉਹ 2,200 ਬੰਦੀ ਔਰਤਾਂ ਛੁਡਵਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
• ਪਤਝੜ 1761: ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ, ਯਾਨੀ ਕੌਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762: ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਖ਼ਮ ਖਾਧੇ, ਪਰ 17 ਮਈ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਜ ਵਸੂਲਿਆ।
• 14 ਜਨਵਰੀ 1764: ਸਰਹਿੰਦ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲਿਆ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ, ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬੇ, ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਚੱਲੀਆਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤਾਕਤ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। 1764 ਮਗਰੋਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ, ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਬੈਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਹਾਕਮ, ਆਖਦਾ ਹੈ। 20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।