ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ

ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ (1853 ਤੋਂ 1901) ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1853 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਲੌਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਗਭਗ 1850 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰੜ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਛੰਦ-ਵਿੱਦਿਆ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹੇ। ਉਹ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣੇ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਤ ਦਿੱਤਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

1877 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਏ, 1886 ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1886: ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖਕ ਬਣੇ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੰਪਾਦਕ। ਇਹ ਪਰਚਾ 1889 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਮਈ 1893 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 5 ਜਨਵਰੀ 1899 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• 1887 ਤੋਂ 1888: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਸੁਪਨ ਨਾਟਕ ਕਾਰਨ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦਾ ਕੇਸ ਚੱਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 5 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1888 ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਏ।
• 25 ਨਵੰਬਰ 1888: ਲਾਹੌਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਉੱਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਨਿਰਾਦਰੀ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧੂ ਦਯਾਨੰਦ ਤੇ ਮੇਰਾ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਤੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਬੋਧ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਸ਼ੂ ਮਲਹੋਤਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਘੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਬੋਧ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਚਰਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ, ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ।

ਜਾਤ: ਮਲਹੋਤਰਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ "ਅਛੂਤ" ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹਲਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ, ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਲਹੋਤਰਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਤ-ਬਾਹਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਪਹਿਰ ਢਲੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੀ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਣਿਆ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸਲੂਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਾਤ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵੀ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੂੰ ਦੁਚਿੱਤੀ ਭਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਲਈ। 6 ਸਤੰਬਰ 1901 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ 17 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।