ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ

ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਇਸ ਨੂੰ 15,000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਊਟਲੁੱਕ ਟਰੈਵਲਰ 15,225 ਫੁੱਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਗੋਵਿੰਦਘਾਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਘਾਂਘਰੀਆ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਟੱਟੂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੱਥਰ ਵਿਛੇ ਰਸਤੇ ਦੀ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1,100 ਮੀਟਰ ਦੀ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਕੁੱਲ 21 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ)। ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਤ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੜਨ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਤੱਕ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਪੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਫ਼ ਲਗਭਗ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਸਾਲਾਨਾ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1.5 ਤੋਂ 2 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਉਂ ਹੈ: ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੰਤ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਲੋਕਪਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1935: ਸੰਤ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਵੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹਵਾਲਦਾਰ ਮੋਦਨ ਸਿੰਘ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਉੱਪਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ 10 ਗੁਣਾ 10 ਫੁੱਟ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲਈ 1936 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।)
• 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ: ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੋ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਜੂਨ 2013: ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਵਿੰਦਘਾਟ ਅਤੇ ਘਾਂਘਰੀਆ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੇਮਕੁੰਟ ਟਰੱਸਟ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਧਾਮ ਵਿੱਚ 2,800 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਾਂਘਰੀਆ ਵਿੱਚ 6,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਤਰੀ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹਵਾਈ ਰਸਤੇ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• 5 ਮਾਰਚ 2025: ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦਘਾਟ ਤੋਂ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ 12.4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮੇ ਰੋਪਵੇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਜਨਤਕ-ਨਿੱਜੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਗਤ 2,730.13 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 11,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
• 25 ਮਈ 2025: ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸਵੇਰੇ 9:30 ਵਜੇ ਰਸਮੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ। ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਟਰੱਸਟ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ: ਇਹ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀਆਂ ਨਿਯਮਿਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਗਰਮੀ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।