ਕੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਸਨ? ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਬੰਦਈ ਵੰਡ

ਦਾਅਵਾ: ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ "ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ" (ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ) ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਥਾਂ "ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ" ਚਲਾਈ, ਨੀਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਲ ਬਸਤਰ ਲਏ, ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਬਿਆਨ (1978) ਮੁਤਾਬਕ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ"।

ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਥ:

• ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪਣਾ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਲਾਈਫ਼ ਆਫ਼ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਸੀ.ਐੱਚ. ਪੇਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਜੋਂ" ਥਾਪਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਹਦਾਇਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ; ਭੰਗੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ। ਲਗਭਗ 26 ਦਸੰਬਰ 1710 ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੌਨਪੁਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੌਨਪੁਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾਵੇਗਾ", ਅਤੇ ਮਾਸ, ਮੱਛੀ, ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ "ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਗੁਰੂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਿਸਾਲਾ-ਏ-ਸਾਹਿਬ ਨੁਮਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਪਰ [ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ,] ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ"। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੱਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ "ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ" ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਸੀ।
• ਪਹਿਲਾ ਵਿਛੋੜਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ (ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਤੂਬਰ 1714 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਬੰਦਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਜੰਗੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ; ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਨ (ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ) ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫੁੱਟ ਨਹੀਂ ਪਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
• ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਾ ਭੰਗੂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਛੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਲੰਗਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਸੀ।
• 1721। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਈਆਂ ਨੇ ਉਸ ਆਮਦਨ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਸਾਖੀ 1721 ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਧੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ" ਅਤੇ "ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ" ਲਿਖੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ; "ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ" ਵਾਲੀ ਪਰਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਪਰ ਆਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵੱਲੋਂ ਮੀਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਈਆਂ ਨੂੰ 1721 ਵਿੱਚ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ "ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ" ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਬੰਦਈ ਭੱਬਰ, ਰਿਆਸੀ ਦੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਕੁ ਬਚੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਿਆਰਵਾਂ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਪੰਥਕ ਜਵਾਬ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਕੇਸ ਰੱਖੇ, ਤਮਾਕੂ ਜਾਂ ਕੁੱਠਾ ਮੀਟ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ; ਫ਼ਤਿਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਬੰਦਈਆਂ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ "ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ, ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ"। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ) ਸਿੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ "ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ" ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 25 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਜਰਨੈਲ" ਕਿਹਾ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਮਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰਿਆਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ: ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਲ ਬਸਤਰ ਲਏ, ਜਦਕਿ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪੱਗ ਅਤੇ ਸੂਹੇ ਚੋਗੇ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮਖੌਲ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਾਇਆ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨਿਮਾ ਧਵਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਚਿੱਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।