ਐੱਲ.ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ

ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1941 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰਐੱਸਐੱਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ 1973 ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਹ 1998 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ 2002 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1990 ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਮ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵੱਲ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1992 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਅਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮਾਈ ਕੰਟਰੀ, ਮਾਈ ਲਾਈਫ਼ (ਰੂਪਾ, 2008) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਂਡ ਹੈ, "ਦ ਟਰਾਮਾ ਐਂਡ ਟ੍ਰਾਇੰਫ਼ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ" (ਬੀਜੇਪੀ ਪੱਖੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਫ਼ੇ 422 ਤੋਂ 438), ਜੋ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਗੇ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਠਕ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਡਵਾਨੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਣ, ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਠੋਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ "ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਫ਼ੌਜ ਵਰਤਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ"।
• ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੀਜੇਪੀ ਮੰਤਰੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਪਲ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾ 437 ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ (ਯੂਐੱਨਆਈ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ)।
• ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਇਸ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਇਕਬਾਲ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲ ਸਿੱਬਲ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ "ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ" ਲਈ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਜ਼ ਨਿਊਜ਼ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪਿੱਛੇ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
• ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਕਦੇ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਆਰ.ਪੀ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਿਲਕੁਲ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਬੀਜੇਪੀ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਵਾਦ ਲਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੂਨ 1984 ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ।