ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ: 1988 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ

ਕੌਣ: ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਕੇਪੀਐੱਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਸੀਆਰਪੀਐੱਫ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਕਿਓਰਿਟੀ ਗਾਰਡ ਦੇ ਕਮਾਂਡੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਮੁਤਾਬਕ ਐੱਨਐੱਸਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੇਦ ਮਰਵਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਖਾੜਕੂ ਗਰੁੱਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 30 ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਮਰਾ ਨੰਬਰ 14 ਵਿੱਚ "ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ" ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਚੱਲੀ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਸੀਆਰਪੀਐੱਫ ਦੇ ਡੀਆਈਜੀ ਸਰਬਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੀਆਰਪੀਐੱਫ ਦੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 9 ਮਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੋਲੀਬਾਰੀ 8 ਮਈ ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਨਾਈਪਰਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ। 11 ਮਈ ਨੂੰ ਐੱਨਐੱਸਜੀ ਦੇ ਕਮਾਂਡੋਆਂ ਨੇ ਸੀਆਰਪੀਐੱਫ ਤੋਂ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸ਼ਾਰਪਸ਼ੂਟਰਾਂ ਨੇ ਹਿੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਐੱਨਐੱਸਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਸਨ, ਫਿਰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ। ਗੋਲੀਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ।

18 ਮਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਬੈਠੇ 46 ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਗਰੁੱਪ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਤਿੰਨ ਐੱਨਐੱਸਜੀ ਕਮਾਂਡੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁੱਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 200 ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 41 ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਹੇਠ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 1984 ਦੇ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਜੋਂ ਲੜੀ, ਅਤੇ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਪਿਛਲਝਾਤ ਮਾਰਦੇ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ" ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚੋਂ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਕੁਝ ਪਿੰਜਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਫਿਰੌਤੀ ਵਸੂਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਨੰਗੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।