ਸਰ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ

ਸਰ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ (1817 ਤੋਂ 1898) ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੁਧਾਰਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਡਨ ਐਂਗਲੋ-ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਇਹ ਸੀ, ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1817 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ 27 ਮਾਰਚ 1898 ਨੂੰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਤਹਿਤ ਅਦਾਲਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਛਪੀ ਉਰਦੂ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ)।
• 1857: ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਿਹਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਬਿਜਨੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਗੁਆਏ।
• 1864 ਤੋਂ 1875: ਉਸ ਨੇ 1864 ਵਿੱਚ ਗ਼ਾਜ਼ੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਟਿਫ਼ਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਤਰਜਮਾ ਹੋ ਸਕੇ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ 1865 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਚਲੀ ਗਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1862 ਦੀ ਅਤੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1864 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 1869 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਡਨ ਐਂਗਲੋ-ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ 1875 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ)। ਇਹ 1920 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
• ਜਨਵਰੀ 1884: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦੱਸਿਆ।
• 1886 ਤੋਂ 1887: ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੰਮਡਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ) ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਰਕਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1888 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ)।
• ਮਾਰਚ 1888: ਮੇਰਠ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਪਾਇਨੀਅਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਦੋ ਕੌਮਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਇੱਕੋ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ “ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕ ਦੇਵੇ”। ਜਿਸ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤਰਜਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਕੌਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਾਂ ਲੋਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਕੌਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਰਦੂ-ਹਿੰਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਉਸ ਦਲੀਲ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਡਾਟ ਕਾਮ ਮੁਤਾਬਕ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।