ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 1947 ਦੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ ਬਾਰੇ ਜੈਂਕਿਨਜ਼ ਮੈਮੋਰੰਡਮ

ਕੌਣ: ਸਰ ਇਵਾਨ ਜੈਂਕਿਨਜ਼, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸਨ (ਮੈਮੋਰੰਡਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੁਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ), ਨੇ 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 1947 ਦੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜੋੜਨ। ਆਲੋਚਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਂਗਰਸ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਮੈਮੋਰੰਡਮ, ਜੋ 4 ਅਗਸਤ 1947 ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟਰੱਗਲਜ਼, ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ (ਅੰਤਿਕਾ 25, ਸਫ਼ੇ 283-295) ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1942 ਦੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ 1947 ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੇ, ਕਿ ਅਫ਼ਸਰ ਬੇਦਰਦ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਸਨ, ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਜੈਂਕਿਨਜ਼ ਦੋ ਛੋਟੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਸੱਤਾ ਲਈ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ "ਸੱਤਾ ਦੇ ਵਾਰਸ ਬਣਨ ਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜੰਗ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਆਲੋਚਕ ਆਪ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਿਰ ਸਨ: ਨਹਿਰੂ, ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂ ਆਗੂਆਂ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ "ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਫ਼ਿਰਕੂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ" ਅਤੇ ਕਿ ਪਟੇਲ ਦੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਦੌਰੇ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ "ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਾਲਤ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੀ"। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੜਬੜਾਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਠਜੋੜ ਵਜ਼ਾਰਤ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼ ਅਤੇ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਕਾਲੀ ਸੈਨਾ ਲਗਭਗ 1940 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਉਹ ਗੜਬੜਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ:

• 4 ਤੋਂ 20 ਮਾਰਚ: ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਾਦ, ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ;
• 21 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 9 ਮਈ: ਛੋਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, 11 ਤੋਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਅਤੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ;
• 10 ਮਈ ਤੋਂ, "ਸੱਤਾ ਦੇ ਵਾਰਸ ਬਣਨ ਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜੰਗ": ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਲਾਉਣਾ, ਛੁਰੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ, ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਵੇ, ਅਤੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਵਿੱਚ 140 ਪਿੰਡ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

2 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ 4,632 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 2,573 ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ: ਲਾਹੌਰ 382, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 315, ਮੁਲਤਾਨ 131, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ 99, ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ 117। ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕੁੱਲ 3,588: ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ 2,164, ਅਟਕ 620, ਗੁੜਗਾਓਂ 284, ਜਿਹਲਮ 210, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 110, ਮੁਲਤਾਨ 58, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 51, ਜਲੰਧਰ 47, ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 44। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧੂਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ 5,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦ ਨਿਊਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਇਹੀ ਕੁੱਲ ਜੋੜ 3,753 ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ 879 ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਹਾਊਸ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ 1947 ਤੋਂ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਤ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਫ਼ਿਰਕੂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਗੜਬੜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।