ਡਾ. ਜੀ.ਡਬਲਯੂ. ਲਾਈਟਨਰ

ਗੌਟਲੀਬ ਵਿਲਹੈਲਮ ਲਾਈਟਨਰ (1840 ਤੋਂ 1899) ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਓਰੀਐਂਟਲਿਸਟ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1882 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ।

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1840 ਨੂੰ ਪੈਸਟ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੌਤ 22 ਮਾਰਚ 1899 ਨੂੰ ਬੌਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ 1 ਜਨਵਰੀ 1864 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਬਣੇ, ਜੋ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1882 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1883 ਵਿੱਚ ਵੋਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਓਰੀਐਂਟਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1882: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਜੀਨਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਇਨ ਦ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਸ ਐਨੈਕਸੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਇਨ 1882 ਛਾਪੀ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨੇਕ-ਨੀਅਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਿਆ “ਅਪਾਹਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਤਬਾਹ ਹੈ”, ਅਤੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਕਾਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾੜੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਕਸੂਰਵਾਰ “ਸਾਡਾ ਸਿਸਟਮ” ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਫ਼ਸਰ ਨਹੀਂ।
• ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ “ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ” ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ “ਸਾਡੇ” ਦਾ ਮਤਲਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮਨਾਮਾ ਹੈ।
• ਧਾਰਮਿਕ ਉਸਤਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੌਲਵੀਆਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਆਗੂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
• ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ: ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ, ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਉੱਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਇਜਾਰੇਦਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਵਿਰੋਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡਾਅਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁੱਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਟਾਏ ਗਏ ਬੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਓਲਡ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।