ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਦਾਅਵਾ: ਪੰਥ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਈ 2000 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਗਏ, ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪਾਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕੁਝ ਅਧਿਆਇ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ “ਸਿਰਫ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਹੈ”। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਰਾਗੀ) ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ “ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਵਿਵਾਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” (ਆਈਏਐੱਨਐੱਸ, 2010)।

ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਥ:

• ਲਿਖਤ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ (ਲੋਹਲਿਨ ਅਤੇ ਜੱਗੀ) ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1698 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। “ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10” ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੋਟੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ “ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ”।
• ਸੰਕਲਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਕਮਲਰੂਪ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀ ਹੋਇਆ।
• ਚਿੱਠੀ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 22 ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1716 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “303 ਚਰਿਤ੍ਰ ਉਪਾਖਿਆਨ” ਸਮੇਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ “ਨਾਮ ਮਾਲਾ” ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ 1960ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਅਲੀ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
• ਸੋਧ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਮਤ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1895 ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ 1896 ਤੱਕ 32 ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕੀਤੀ; ਰਿਪੋਰਟਾਂ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1897 ਅਤੇ 11 ਫ਼ਰਵਰੀ 1898 ਨੂੰ ਆਈਆਂ, ਦੂਜੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਜਿਲਦ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 1698 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
• ਬਾਣੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਜਪੁਜੀ, ਜਾਪੁ ਅਤੇ ਦਸ ਸਵੱਈਏ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਹਿਰਾਸ, ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ ਸਮੇਤ, ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਾਪੁ, ਸਵੱਈਏ ਅਤੇ ਚੌਪਈ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜਾਪੁ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸਵੱਈਏ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਈ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ: “ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”
• ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ। 2000 ਵਿੱਚ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੇਦਾਂਤੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾ ਕਰਨ; ਜੁਲਾਈ 2003 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹਿਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕੋਈ ਪੈਨਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। 6 ਜੂਨ 2008 ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ “ਗ਼ੈਰ-ਵਾਜਬ” ਕਿਹਾ, ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਵੇਲੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ); ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਇੱਕ ਨੋਟ “ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਹੋਣਾ” ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ। ਆਈਏਐੱਨਐੱਸ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਗੀ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪੰਥਕ ਜਵਾਬ: ਪੰਥ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਵਾਜਬ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ; ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਅਤੇ ਕਮਲਰੂਪ ਸਿੰਘ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੀਖਿਅਕ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਰੌਬਿਨ ਰਾਈਨਹਾਰਟ ਦੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅਧਿਐਨ (2011) ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਏ। ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹੈ; ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਵੇਗਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਅਤਿ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਲੈ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗ਼ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।