ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ

ਨਾਭੇ ਦੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1861 ਨੂੰ ਸਬਜ਼ ਬਨੇਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਢਿੱਲੋਂ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨਾਭੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਅਜਾਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹੇ, ਮਹੰਤ ਗੱਜਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਕੋਲੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹੀ।

1883 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾ ਸੁਧਾਰਕ ਛਾਪਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ। 1887 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਭੇ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਟਿੱਕਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1915 ਤੋਂ 1917 ਤੱਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ। 1885 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ ਦਾ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ

• ਰਾਜ ਧਰਮ (1884), ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਜੋ ਨਾਭੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ।
• ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ (1898), ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ 30 ਜੂਨ 1899 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਈ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਛਪੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਲੀਲ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕਾਇਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਖਦਾ ਹੈ।
• ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਭਾਕਰ (1898), ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਅਤੇ ਗੁਰਮਤ ਸੁਧਾਕਰ (1899), ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।
• ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1930), ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ।

ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ 64,263 ਇੰਦਰਾਜ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ 10 ਮਈ 1912 ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ 6 ਫ਼ਰਵਰੀ 1926 ਨੂੰ ਖਰੜਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਛਪਾਈ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1927 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930 ਨੂੰ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਚੱਲ ਵਸੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਖੁੱਸ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਨੇ ਉਸ ਦਲੀਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬਾਬਾ ਸਰ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੇ 1897 ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਾ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ-ਕਮਰੇ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦੀ ਦੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਘੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 24 ਨਵੰਬਰ 1938 ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।