ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਤੋਂ 24 ਸਤੰਬਰ 1898) ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲੇ ਧੜੇ, ਯਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੱਖ, ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਆਗੂ ਸਨ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਸਾਵਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਕੂਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। 1873 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਣੀ, ਉਹ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਗਏ। 1877 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 2 ਨਵੰਬਰ 1879: ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਣੀ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਕੱਤਰ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੁਧਾਰਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਹੈ।
• 1883 ਤੋਂ ਅੱਗੇ: ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਜਨਰਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੇ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ 10 ਤੋਂ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1886 ਨੂੰ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਆ ਜੁੜੀਆਂ।
• 1886: ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ 13 ਜੂਨ 1886 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾਟਕ ਸਵਪਨ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੇ 1889 ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1887: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮਤਾ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਗਿਆ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੀ ਟੀਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ 24 ਸਤੰਬਰ 1898 ਨੂੰ ਕਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਧੌਲਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਦਾਨ ਮੰਗਣ ਗਏ ਸਨ। ਕਾਲਜ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 5 ਮਾਰਚ 1892 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਜਿੱਤ ਗਈ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਧੜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।