ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ (ਸੀਕੇਡੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1902 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲੀਗ (1919), ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ (1920) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (1920) ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕੌਂਸਲ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਮਲੇ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ: ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਜੋਂ ਸੋਚੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। 1901 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ 21 ਸਤੰਬਰ 1902 ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 30 ਅਕਤੂਬਰ 1902 ਨੂੰ, ਹੋਇਆ। ਬਗਰੀਆਂ ਦੇ ਭਾਈ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 29 ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ 53।

ਇਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ: ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਾਲਾ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਈ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 1903 ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਐਡਵੋਕੇਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, 1906 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਰਾਗੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ 1908 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਾਬਤਾ (ਕੋਡ ਆਫ਼ ਕੰਡਕਟ) ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼: ਭਾਗ ਸੰਸਕਾਰ ਮਾਰਚ 1915 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ 1950 ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਵਾਲਾ, ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਵਰਗੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈ ਲਈ; ਦੀਵਾਨ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਦਸੰਬਰ 1916: ਇਸ ਨੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੌਂਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• 24 ਨਵੰਬਰ 1960: ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਵੱਲੋਂ ਰੁਦਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।
• 1 ਅਗਸਤ 1965: ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਤੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਤਾ ਲਾਵੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਹਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• 13 ਤੋਂ 15 ਮਾਰਚ 1981: ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਈ 54ਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਕੌਮ ਹਨ। 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਨੂੰ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਮਤਾ ਨੰਬਰ 246 ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਵਾਲੇ ਮਤੇ ਨਾਲੋਂ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ।
• 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡਾ. ਇੰਦਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ ਪਈਆਂ 399 ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 247 ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਿਹਾ।