ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ

ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਪਲਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਡਿਸਪੋਜ਼ਲਜ਼ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸਨ ਅਤੇ, ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਮੁਤਾਬਕ ਗਾਰਡ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੁੱਫੜ ਸਨ। ਯੂਪੀਆਈ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 56 ਸਾਲ ਦੱਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 6 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਮਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਰਟਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਪਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੇਸ ਹਾਲਾਤੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ।

ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੇਸ: ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ “ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ” ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 14 ਅਤੇ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਆਰ.ਕੇ. ਪੁਰਮ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 6 ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 20 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਗਏ (ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਬਿਮਲਾ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਬੀਬੀ ਬਿਮਲ ਕੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ) ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁੱਖ ਸਬੂਤ ਕਿਹਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗਵਾਹ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 30 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 22 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ (ਯੂਪੀਆਈ), ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ 3 ਦਸੰਬਰ 1986 ਨੂੰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ।

ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕੀ ਪਾਇਆ: 3 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ (ਜਸਟਿਸ ਓਝਾ, ਰੇਅ ਅਤੇ ਸ਼ੈੱਟੀ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੇਸ ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ। ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਕੁਝ ਸਬੂਤ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਗਵਾਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਦਰਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ਪਰਚਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ: 17 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਬਾਰੇ ਬਿਮਲਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਬਿਆਨ; 20 ਅਤੇ 21 ਅਕਤੂਬਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ; ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਇਆ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੜਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ; ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਵਾਬ, “ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪੰਥ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ”। ਨਿਚੋੜ ਵਜੋਂ ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੇਲ-ਜੋਲ, ਬਿਮਲਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣਾ, ਚੋਰੀ-ਛੁਪੇ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ, ਕੜਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ, ਅਤੇ ਜੁਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਲਿਆਂ “ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੱਕੇ” ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦਾ “ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਮਤਲਬ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ”। ਜਸਟਿਸ ਰੇਅ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ “ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਜਬ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ” ਸਾਬਤ ਮੰਨਿਆ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ: ਯੂਪੀਆਈ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1988 ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ “ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤੀ” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ”। ਜਨਵਰੀ 1989 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤ ਹਾਲਾਤੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਰਾਮ ਜੇਠਮਲਾਨੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ “ਰੱਦ, ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਵਿਧਾਨਕ” ਐਲਾਨੇ। ਤਿਹਾੜ ਦੇ ਲਾਅ ਅਫ਼ਸਰ ਸੁਨੀਲ ਗੁਪਤਾ ਬਲੈਕ ਵਾਰੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬੂਤ ਨਿਰਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਿਮਲਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਗਵਾਹ ਬਣਾਇਆ।

ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ: ਯੂਪੀਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਰ. ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਨੇ 30 ਨਵੰਬਰ 1988 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 16 ਦਸੰਬਰ 1988 ਨੂੰ, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ, ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਪਾਠਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ 2 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 6 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਕਸੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ (ਡੇਜ਼ਰੈੱਟ ਨਿਊਜ਼)। ਗੁਪਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਹਿਮ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪ ਰਹਿਮ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਪੰਥਕ ਨਜ਼ਰੀਆ: ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ। 6 ਜਨਵਰੀ 2015 ਦੀ ਬਰਸੀ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ “ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ” ਕਿਹਾ (ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼)। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਰਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਰਟਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬੂਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।