1972 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ
1972 Punjab Assembly election
ਮਾਰਚ 1972 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 104 ਵਿੱਚੋਂ 66 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 24; ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।
ਕੌਣ: ਕਾਂਗਰਸ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਸ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ; ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਲੜਿਆ; ਜਨ ਸੰਘ; ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੋਟਰ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ 1971 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਾਖ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 104 ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਮਾਰਚ 1972 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, 13 ਜੂਨ 1971 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੋਟਿੰਗ 68.63 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 42.84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ 66 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 27.64 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਾਲ 24, ਸੀਪੀਆਈ ਨੇ 10, ਸੀਪੀਆਈ (ਐੱਮ) ਨੇ 1 ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ 3। ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਜਨ ਸੰਘ ਕੋਈ ਸੀਟ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਖ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮਾਮੂਲੀ ਸੀ, 1969 ਵਿੱਚ 29.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 27.7 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨੀ ਆਧਾਰ ਲਗਭਗ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਅਤੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹਰੀਜਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ। ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ 15 ਮਾਰਚ 1972 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਲਗਭਗ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿਧਾਇਕ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
25 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ ਸੰਤ ਜੀ ਦੀ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1972 ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ। ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1972 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਬਣਿਆ।
ਕਿੱਥੇ: ਪੰਜਾਬ, ਸਾਰੇ 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਹੁਮਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ, ਜਦਕਿ ਅਕਾਲੀ ਮੁੜ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੁੜ ਸੋਚ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1972 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- 1972 Punjab Legislative Assembly election (results table citing the Election Commission's report, which could not be opened; used for turnout and the seat and vote table), Wikipedia. en.wikipedia.org
- The Sikhs of the Punjab (J. S. Grewal), pp. 209, 212-213, Cambridge University Press, 1998. archive.org
- A History of the Sikhs, vol. 2, 1839-2004 (Khushwant Singh), pp. 312-313, Oxford University Press, 2004. archive.org
- History of Sikh Struggles, vol. II (Gurmit Singh), p. 18, Atlantic Publishers & Distributors, 1991. archive.org
- Fateh Singh, Sant (1911-1972), Encyclopaedia of Sikhism. eos.learnpunjabi.org
- Mohan Singh Tur, Jathedar (1915-1979), Encyclopaedia of Sikhism, vol. III, pp. 117-118. archive.org