ਘਟਨਾ
ਕਾਨਪੁਰ ਕਤਲੇਆਮ
1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਭੀੜਾਂ ਨੇ 127 ਸਿੱਖ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ; ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਕੇਸ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਬਣੀ ਐੱਸਆਈਟੀ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਕੌਣ: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਭੀੜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਸ਼ਨ ਟੀਮ (ਐੱਸਆਈਟੀ) ਨੇ 96 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ਼ੱਕੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2022 ਤੱਕ 22 ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 7 ਵਜੇ ਤੋਂ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਲੁੱਟੇ, ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਈ ਦਿਨ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਐੱਸਆਈਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਛਪੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 127 ਸੀ। ਐੱਸਆਈਟੀ ਨੇ ਜਿਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੈੜ ਨੱਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਾਲਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਜਨਾਂ ਬੰਦੇ ਦੋ-ਕੁ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਬੰਦਾ, ਰਾਜੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਚੱਲੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਐੱਸਆਈਟੀ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਜਿੰਦਰਾ ਲੱਗੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਲਏ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਭੀੜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕਿੱਥੇ: ਕਾਨਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ 2017 ਦੀ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ 127 ਸਿੱਖ ਕਈ ਥਾਣਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜਰੀਆ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਿਰਾਬਾਦ ਥਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵੀ ਸਨ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਪੀਟੀਆਈ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ। ਪਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੱਤ ਕੇਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਣੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀਕੇ ਅਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਐੱਸਆਈਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 27 ਮਈ 2019 ਨੂੰ ਇੱਕ ਐੱਸਆਈਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਡੀਆਈਜੀ ਬਲੇਂਦੂ ਭੂਸ਼ਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ 15 ਜੂਨ 2022 ਨੂੰ ਘਾਟਮਪੁਰ ਤੋਂ 60 ਤੋਂ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਚਾਰ ਬੰਦੇ ਨਿਰਾਲਾ ਨਗਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਨਲ ਕੋਡ ਦੀ ਕਤਲ ਸਮੇਤ ਡਕੈਤੀ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਲਾਈ। 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਅਤੇ 22 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 23 ਜੂਨ ਤੱਕ ਕੁੱਲ 11 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਮੁਤਾਬਕ 5 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ।
1985 ਦੇ ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬੋਕਾਰੋ ਅਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐੱਸਆਈਟੀ ਦੀਆਂ ਜੂਨ 2022 ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ 37 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਈਆਂ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- SIT arrests four men from UP's Kanpur in 1984 anti-Sikh riots case (PTI, 16 June 2022), The Tribune. tribuneindia.com
- Five more arrested in Kanpur for 1984 anti-Sikh riots (PTI, 23 June 2022), The Tribune. tribuneindia.com
- UP: SIT arrests two more in 1984 anti-Sikh riots case (6 July 2022), ETV Bharat. etvbharat.com
- Fresh petition moved in Indian Supreme Court seeking SIT for 1984 Kanpur Sikh massacre (8 April 2017), Sikh Siyasat News. sikhsiyasatnews.net
- 1984 anti-Sikh riots (account of Kanpur on 1 November), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Rajiv-Longowal Accord (terms, including Misra Commission extension), Wikipedia. en.wikipedia.org