ਕੀ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ?

ਦਾਅਵਾ: ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਐਡੋਲਫ਼ਸ ਟਾਊਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ 23 ਮਈ 2007 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰੈਸ਼ਨਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਏ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਬਾਦਲ, ਟੌਹੜਾ ਤੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ"। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੁਲਾਰੇ ਰਹੇ ਭਾਈ ਮੋਖਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ "ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ" ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ "ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਜਿਉਂਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਣਗੇ"। ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 24 ਜਨਵਰੀ 2017 ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਰਹੂਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ "ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਸਨ" ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ"। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ: ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਡੀ.ਵੀ. ਰਾਓ ਦਾ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 20 ਮਾਰਚ 2007 ਨੂੰ "ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਾਪਿਆ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ "ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ"।

ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਥ:

• ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (1 ਜੂਨ 2014) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਆਈਪੀਐੱਸ ਅਫ਼ਸਰ ਐੱਮ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਔਲਖ ਮੁਤਾਬਕ ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਲਬਾਤ 26 ਮਈ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਲਾਊਂਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ "ਗੱਲਬਾਤ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹੀ"; ਆਈਏਐੱਨਐੱਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਅੜੀਅਲ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਸੱਦਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ।
• ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ, ਨਾ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਅੰਦਰ ਆਵੇ। ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ 15 ਦਸੰਬਰ 1983 ਨੂੰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਗੁਹਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਨਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਰੋਕੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
• 1983 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (15 ਜੁਲਾਈ 2002) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ ਵਿੱਚ, 1988 ਵਿੱਚ ਟੌਹੜਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ 1983 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਰਾਜੀਵ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਟੌਹੜਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਲਕੱਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਵਰਜ਼ਨ" ਕਿਹਾ।
• ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 6 ਜੂਨ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2014)। 2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ 1 ਜੂਨ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਤੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।
• ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਦੋਸ਼। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਡੀਐੱਸਪੀ ਸਿਟੀ ਅਪਾਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਟੌਹੜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ "ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ"; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 20 ਮਈ 2001)। ਕਲਕੱਤਾ ਨੇ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ "ਝੂਠ ਦੀ ਪੰਡ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 40 ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਸਮੇਤ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ (15 ਜੁਲਾਈ 2002)। ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਆਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ।

ਪੰਥਕ ਜਵਾਬ: ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ"। 6 ਜੂਨ 2024 ਨੂੰ 40ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੀਜੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਾਮੀ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੇ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ)। ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਟੌਹੜਾ, ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਏ ਆਪ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਮੋਖਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (20 ਅਗਸਤ 2024) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਹਮਅਸਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ "ਦੋਹਰੀ ਖੇਡ" ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ।

ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ 1984 ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ, ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਦੋ ਟੁਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਸੀ, ਧੋਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਉਹ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਲੜਨਗੇ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ: 1981 ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਟੌਹੜਾ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਦਰੁਸਤੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜੀ ਚਿੱਠੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਸੀ।