ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ

ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ 1991 ਤੋਂ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਫਿਰ 2004 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਦਸ ਸਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਸਤੰਬਰ 1932 ਨੂੰ ਗਾਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਐੱਨਪੀਆਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1991: ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਬਜਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਦਰਾਮਦ ਡਿਊਟੀਆਂ ਘਟਾਈਆਂ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮਿਟ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਐੱਨਪੀਆਰ)।
• ਨਵੰਬਰ 1984: ਉਹ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ 2014 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਟ੍ਰਿਕਟਲੀ ਪਰਸਨਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਭੀੜ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਸਾੜਨ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਮੁੜ ਗਈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਹ ਘਰ 1986 ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।
• 22 ਮਈ 2004: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ (ਐੱਨਪੀਆਰ)।
• 11 ਅਗਸਤ 2005: ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੋਈ”। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ” ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੇਗਾ, ਕੇਸ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹੇਗੀ, ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸਾਂ ਸਮੇਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਿਆਸਤ ਨਾ ਕਰੇ।
• 2013: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਸ ਫ਼ਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੰਮਨ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਏ। ਇਹ ਸੰਮਨ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਕਥਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਲੰਘਣ ਬਾਰੇ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਾਲੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਟੰਟ ਕਿਹਾ (ਇੰਡੀਆ ਟੀਵੀ ਨਿਊਜ਼)।

ਮਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ ਗਿਆ: ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 14 ਅਗਸਤ 2005 ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਪਹਿਲੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਕਿਹਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਫ਼ੀ ਤਾਂ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਭੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਮਾਫ਼ੀ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਤੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐੱਨਪੀਆਰ ਮੁਤਾਬਕ ਆਲੋਚਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ “ਕਠਪੁਤਲੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। 2005 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮਾਫ਼ੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।