1980 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ
1980 Punjab Assembly election
ਅਕਾਲੀ-ਜਨਤਾ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੇ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 1980 ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਨ 1980 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 117 ਵਿੱਚੋਂ 63 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 37 ਮਿਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।
ਕੌਣ: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ), ਜੋ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਜੋ, ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੀਪੀਆਈ ਅਤੇ ਸੀਪੀਐੱਮ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੋਟਰ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਜਨਵਰੀ 1980 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਡੀਆਵੋਟਸ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 13 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀਟ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨੇ ਬਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਡਿੱਗ ਕੇ 23.37 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲੀ 1977 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੇ 58 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 37 ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦੇਸਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਲੜਾਈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹਿਸਾਬ ਚੁਕਤਾ ਕਰਨੇ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਕਾਲੀ-ਜਨਤਾ ਵਜ਼ਾਰਤ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 1980 ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ 6 ਜੂਨ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।
ਫਿਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 45.19 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ 117 ਵਿੱਚੋਂ 63 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 37 ਮਿਲੀਆਂ (26.92 ਫ਼ੀਸਦੀ), ਸੀਪੀਆਈ ਨੂੰ 9, ਸੀਪੀਐੱਮ ਨੂੰ 5, ਬੀਜੇਪੀ ਨੂੰ 1 ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ 2। ਵੋਟਿੰਗ ਲਗਭਗ 64 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋਈ। ਗਰੇਵਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 63 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ 51 ਮਿਲੀਆਂ, ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਹਮਾਇਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਹਰੀਜਨਾਂ ਤੋਂ ਆਈ, ਅਤੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 1967 ਦੇ ਲਗਭਗ 65 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਲਗਭਗ 45 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਕੁਝ ਕਾਂਗਰਸੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 6 ਜੂਨ 1980 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹੀ ਦਿਨ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੋਟਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਿੱਥੇ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ 117 ਹਲਕੇ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 6 ਜੂਨ 1980 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲੱਗਣ ਤੱਕ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਈ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਇਹ ਚੋਣ ਜੂਨ 1977 ਦੀ ਉਸ ਚੋਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ-ਜਨਤਾ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਸਤ 1980 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1981 ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਸੱਤ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਏ ਅਤੇ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਲੰਟੀਅਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਾਂ ਪੁੱਛੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 45 ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਭੇਜੀ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- The Sikhs of the Punjab (J. S. Grewal), pp. 217-218, Cambridge University Press (The New Cambridge History of India), revised edition, 1998. archive.org
- A History of the Sikhs, vol. 2: 1839-2004 (Khushwant Singh), p. 344, Oxford University Press, New Delhi, 2004. archive.org
- Failures of Akali Leadership (Gurmit Singh), chapter 'Akalis' Defeat', pp. 130-134, Usha Institute of Religious Studies, Sirsa, 1981. archive.org
- Electoral Politics in Indian Punjab: A New Phase? (Ashutosh Kumar), South Asia Research 37(1), 2017, p. 41, SAGE Publications. archive.org
- Punjab Vidhan Sabha 1980 results, IndiaVotes (election results database). indiavotes.com
- Lok Sabha 1980: Punjab results, IndiaVotes (election results database). indiavotes.com
- List of chief ministers of Punjab, India (used for the dismissal and swearing-in dates, because no better source loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org
- 1980 Punjab Legislative Assembly election (used for the turnout cross-check and the stated voting date, because no better source loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org