ਜਨਰਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਸੁੰਦਰਜੀ

ਜਨਰਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਸੁੰਦਰਜੀ (1928 ਤੋਂ 1999) ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਉਹ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ ਜੋ ਵੈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਦ ਆਰਮੀ ਸਟਾਫ਼ (ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ) ਬਣੇ।

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1928 ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਚੇਂਗਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1946 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਹੋਏ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਣੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ 1999 ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ “ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਜਨਰਲ” ਅਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਅਫ਼ਸਰ ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1983 ਤੋਂ 1985: ਜਨਰਲ ਆਫ਼ੀਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਵੈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ, ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਵੈਦਿਆ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।
• 3 ਜੂਨ 1984: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਣੀ ਸੁੰਦਰਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਚੰਡੀਮੰਦਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਏ ਕਿ ਇਹ ਬੜਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ (ਪੀਟੀਆਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ)।
• 5 ਤੋਂ 6 ਜੂਨ 1984: ਹਮਲਾ 5 ਤੋਂ 6 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਵਰਤਿਆ।
• ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਆਫ਼ ਸਮ ਕਨਸੀਕੁਐਂਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਸੁੰਦਰਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, “ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਨਹੀਂ”।
• 1986 ਤੋਂ 1988: ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬ੍ਰਾਸਟੈਕਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 1999: ਲੰਮੀ ਬੀਮਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸੋਚ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।