ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਡਿਊਟੀ ਉੱਤੇ ਸਨ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਗਾਰਡ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 1 ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 6 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਾਰਤੀ ਕੋਰਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਕਤਲ ਮੰਨਿਆ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 2 ਜੁਲਾਈ 1983 ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਡਿਊਟੀ ਉੱਤੇ ਸਨ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1962 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੇਸ: ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਐੱਫਆਈਆਰ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਟੇਨ ਗੰਨ ਨਾਲ। ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਵੇਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 25 ਚਲਾਈਆਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਵਾ ਲਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਸੰਤਰੀ ਬੂਥ ਵਿੱਚ। ਇੰਡੋ-ਤਿੱਬਤੀ ਬਾਰਡਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਗਾਰਡ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਕਾਰਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ; ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਰਡ ਰੂਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 15 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਤਲ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਹਾਇਕ ਸਬ-ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦਿਆਲ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਰਮਜ਼ ਐਕਟ ਦੇ ਜੁਰਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ।

ਕੋਰਟਾਂ ਨੇ ਕੀ ਪਾਇਆ: ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ। 3 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਓਝਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ (ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦਿਆਲ ਅਤੇ ਨੱਥੂ ਰਾਮ), ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਅਤੇ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਸਬੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ "ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ" ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੇਟ ਉੱਤੇ "ਝਾਂਸਾ ਦੇ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ" ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਫੜੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ "ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਰਡ ਰੂਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ"। ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਜਸਟਿਸ ਓਝਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਗੂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ "ਵੋਟ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ"; ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ" ਕਿਹਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1985: ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਾ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਸੈਸ਼ਨਜ਼ ਜੱਜ ਮਹੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ।
• 22 ਜਨਵਰੀ 1986: ਜੱਜ ਮਹੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਯੂਪੀਆਈ); ਹਾਈ ਕੋਰਟ 3 ਦਸੰਬਰ 1986 ਨੂੰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
• 3 ਅਗਸਤ 1988: ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਪੀਲ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• 6 ਜਨਵਰੀ 1989: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਫਾਂਸੀ: ਨਿਊਜ਼ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਤੋਂ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਿਹਾੜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸੁਨੀਲ ਗੁਪਤਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੋ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ, ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ "ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ" ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਪੰਥਕ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 6 ਜਨਵਰੀ 2003 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਹੋਈ, ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੇਦਾਂਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਪਿਆਰ ਕੌਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। 6 ਜਨਵਰੀ 2015 ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ" ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ (ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼)। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਰਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਖ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਨਾਲ 6 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਟਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਉਸ ਗਾਰਡ ਹੱਥੋਂ ਕਤਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।