ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ

ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜੋ 30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਕਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਚੰਦੂ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਚੰਦੂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਟੁੱਟਿਆ ਰਿਸ਼ਤਾ: ਚੰਦੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਝਾਇਆ। ਚੰਦੂ ਪਹਿਲਾਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਮੰਨ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਚੁਭੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਦੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1606: ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਚੰਦੂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੰਦੂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅਤਿ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।
• 30 ਮਈ 1606: ਕਈ ਦਿਨ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।
• ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ: ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਟ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਮਾਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦੂ ਨੇ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ

ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਤੁਜ਼ਕ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ "ਕੁਫ਼ਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ" ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ "ਝੂਠ ਦੇ ਇਸ ਵਪਾਰ" ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦੂ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕਰਵਾ ਸਕਣ ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।

ਚੰਦੂ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਤਸ਼ੱਦਦ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਤ ਲਈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਿਹਰ ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।