ਅਰੁਣ ਨਹਿਰੂ

ਅਰੁਣ ਨਹਿਰੂ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਨੇੜਲਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਪੰਥ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਲਿਆ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ।

ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1944 ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1980 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਰਾਇ ਬਰੇਲੀ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1984 ਤੋਂ 1986 ਤੱਕ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਉਸ ਕੋਲ ਰਹੇ। 1987 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੀ.ਪੀ. ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ 1989 ਤੇ 1990 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਨਾਲ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਦੇ ਸੌਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਘਾਟਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। 25 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਓਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

1984 ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ

• ਹਰਤੋਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਲ ਨੇ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਵਿੱਚ ਕਵਰ ਸਟੋਰੀ ਸਿਨਜ਼ ਆਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਅਕਤੂਬਰ 2014, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ 3 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਮੁੜ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮਾਰਚ 2014 ਵਿੱਚ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਕੱਤਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਮਿਲਿਆ।
• ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਅਰੁਣ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੱਲ ਟੋਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਫ਼ੌਜ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਖ਼ਤ ਨੀਤੀ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ।
• ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਹੋਟਲ ਮਾਲਕ ਲਲਿਤ ਸੂਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਦੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਰੁਣ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਕਤਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਟਾਇਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੂਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
• ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਮੁਤਾਬਕ ਗਿੱਲ ਦਾ ਬਿਆਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਆਮ ਸਨ। ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਗਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਲੱਭਿਆ। ਇਹੀ ਲੇਖ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਬਦਲ ਗਈ, ਕਿ “ਖ਼ੂਨ ਕਾ ਬਦਲਾ ਖ਼ੂਨ ਸੇ ਲੇਂਗੇ” ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਿ ਹਮਲੇ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਲਗਭਗ ਇਉਂ ਜਿਵੇਂ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕਮਾਂਡ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹੁਕਮਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ।