ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ

ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ 1980 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੰਕਟ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਈ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਨਾ ਹੈ।

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੋ ਰਾਜ ਸਭਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1916 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ 1952 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ, 1957 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਨਕੋਦਰ ਸੀਟ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਇਸੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਤਰੀਕ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ 6 ਜੂਨ 1980 ਵੀ, ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਸਤੰਬਰ 1981: ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ “ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸਨ”, ਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਗਈ। 14 ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਨੂੰ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1982: ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ 4 ਅਗਸਤ 1982 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
• 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983: ਡੀਆਈਜੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।
• ਅਕਤੂਬਰ 1983: ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲਵਾਂ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। 6 ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮਲਿਕਾ ਕੌਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ।
• 1984 ਤੋਂ 1990: ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ 1990 ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋਇਆ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 10 ਅਤੇ 13 ਮਾਰਚ, ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਸਨ।