ਪਟੌਦੀ ਕਤਲੇਆਮ

ਕੌਣ: ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਓਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਪਟੌਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਹਮਲਾਵਰ ਭੀੜਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਰਗ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਛਪੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 2 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਟੌਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ 17 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। 13 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ ਗਰਗ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ। ਜੀਵਨੀ ਬਾਈ ਦੇ ਪਤੀ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਹਰਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਦੇ ਪਤੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਗਏ। ਕਾਰਕੁਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਟੌਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈਲੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 28 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਐਂਟਰੀ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਪਟੌਦੀ ਕਸਬਾ, ਹਰਿਆਣਾ, ਗੁੜਗਾਓਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ ਕਤਲ 27 ਸਾਲ ਦੱਬੇ ਰਹੇ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਥਾਂ ਮਾਰਚ 2011 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਹੋਂਦ ਚਿੱਲੜ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ। 12 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀ ਹਦਾਇਤ 'ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਸਟਿਸ ਟੀ.ਪੀ. ਗਰਗ ਦੇ ਇੱਕ-ਮੈਂਬਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਧਾ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਟੌਦੀ ਅਤੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਟੌਦੀ ਦੇ 43 ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ "ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਨਾਕਾਮੀ" ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਤੇ ਪਟੌਦੀ ਲਈ ਕੁੱਲ 12.07 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਰਾਹਤ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਮਿਲੀ। ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ, ਕਤਲਾਂ ਤੋਂ 33 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸੱਤ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮੰਗਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਗਏ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਦਾਅਵੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਬਾਲਗ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਐੱਫਆਈਆਰ ਪਟੌਦੀ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਈ ਸੀ।