ਕੇਜੀਬੀ ਦਾ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕੌਂਟੈਕਟ

ਕੌਣ: ਸੋਵੀਅਤ ਕੇਜੀਬੀ, ਯੂਰੀ ਆਂਦਰੋਪੋਵ (ਨਵੰਬਰ 1982 ਤੋਂ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ। ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਲੇ ਕੇਜੀਬੀ ਦੇ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਅੱਡੇ (ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ) ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕੌਂਟੈਕਟ: ਕੇਜੀਬੀ ਦੀ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ:

• ਜਾਅਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਘੜਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀਆਈਏ-ਆਈਐੱਸਆਈ-ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਗਵਾਉਣਾ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਵੀਅਤ-ਪੱਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ)।
• ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਯਕੀਨ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰ ਬਾਹਰੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ (ਨਾ ਕਿ ਅਸਲ ਪੰਥਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠੀ ਹੈ)।

ਕਿੱਥੇ: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 1981-84 ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘੜਿਆ। ਮਿਤਰੋਖ਼ਿਨ ਆਰਕਾਈਵ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ (ਕੇਜੀਬੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਲਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸਿਲੀ ਮਿਤਰੋਖ਼ਿਨ ਦੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਕੇਜੀਬੀ ਫ਼ਾਈਲਾਂ, ਜੋ 1999-2005 ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ):

• ਕੇਜੀਬੀ ਸਿੱਖ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੀਆਈਏ-ਆਈਐੱਸਆਈ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
• ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਯਕੀਨ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਸਿਆਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ)।
• ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕੇਜੀਬੀ ਦੀ ਘੜੀ ਹੋਈ ਸੋਚ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅੱਜ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ: ਮਿਤਰੋਖ਼ਿਨ ਆਰਕਾਈਵ (ਐਂਡਰਿਊ ਅਤੇ ਮਿਤਰੋਖ਼ਿਨ, 2005) ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਜੀਬੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀਆਈਏ-ਆਈਐੱਸਆਈ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਜਾਅਲੀ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਆਰਕਾਈਵ ਦੇ ਅਸਲੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਤੱਥ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਪੜ੍ਹੋ। ਜੇ ਇਹ ਆਰਕਾਈਵ ਸਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕੌਂਟੈਕਟ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਸਿਆਸੀ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ: ਕੇਜੀਬੀ ਦਾ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕੌਂਟੈਕਟ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਆਈਐੱਸਆਈ ਦੀ ਅਸਲ ਮਦਦ ਵੀ ਜਾਰੀ ਸੀ (ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੇਠਾਂ ਹੈ)। ਇਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਬਣੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸੀਆਈਏ-ਆਈਐੱਸਆਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਜਾਅਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਗਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾੜਕੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਈਐੱਸਆਈ ਦੇ ਅਸਲ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਘੜੇ ਹੋਏ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਹਵਾਲਾ: ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਕੇਜੀਬੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਅਸਰ ਦੇ ਠੋਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਪੰਥਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਨ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।