ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 25 ਸਾੜਦੇ ਹਨ
Akali leaders burn Article 25 of the Constitution
27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1984 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 25 ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ; ਨੌਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਕੌਣ: ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਧਾਰਾ 25 ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸਾੜੀ; ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਧਾਰਾ 25(2)(ਬੀ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 2 ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਜਾਂ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝੇ ਜਾਣਗੇ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਧਾਰਾ 25 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਪਰਸਨਲ ਲਾਅ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1984 ਨੂੰ ਧਾਰਾ 25 ਸਾੜਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਗੱਲਬਾਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। 22 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੱਦਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਮੰਗਾਂ ਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਏਅਰ ਚੀਫ਼ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਦੂਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਰਜਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਲੈਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ; ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 27 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਬਾਦਲ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਧਾਰਾ 25 ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸਾੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਾੜਿਆ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੌਂ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। 2002 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਬਾਦਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾੜੀ।
ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਾਰਾ ਸਾੜਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਦਮਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ 2 ਤੋਂ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ "ਪੰਥ ਆਜ਼ਾਦ ਹਫ਼ਤੇ" ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 25 ਮੁੜ ਸਾੜੀ ਜਾਣੀ ਸੀ; ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। 31 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਧਾਰਾ 25(2)(ਬੀ) ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦੁਹਰਾਈ।
ਕਿੱਥੇ: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਏ ਗਏ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹਲਕੇ ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਾ 25(2)(ਬੀ) ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੰਗ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਧਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਬਹਿਸ-ਪੰਨੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- History of Sikh Struggles, vol. II (Gurmit Singh), pp. 29-30 and 93-95, Atlantic Publishers & Distributors, New Delhi, 1991. archive.org
- White Paper on the Punjab Agitation (10 July 1984), paragraphs 23 and 37 to 40 (pp. 29 and 20-21), the Home Minister's statement of 28 February 1984 (p. 101), the Prime Minister's broadcast of 2 June 1984 (p. 106) and Annexure VII, calendar of incidents (p. 139), Government of India (Panjab Digital Library scan on archive.org). archive.org
- A History of the Sikhs, vol. 2, 1839-2004 (Khushwant Singh), p. 346, note 15, Oxford University Press, second edition, 2004. archive.org
- I burnt copy of Article 25: Badal (Nathana, 14 August 2002), The Tribune. tribuneindia.com