ਕਪੂਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਰੋਕੋ ਮੋਰਚਾ, 1982

ਕੌਣ: ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ; ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ; ਸੀਪੀਐੱਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ; ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਦਸੰਬਰ 1981 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: ਗਰੇਵਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 17.17 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 0.72 ਹੋਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ 0.60, ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਲਈ ਸਤਲੁਜ-ਯਮੁਨਾ ਲਿੰਕ ਨਹਿਰ ਦੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1982 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਫ਼ੌਰੀ ਤਬਾਦਲੇ ਅਤੇ ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ ਦੇ ਐਵਾਰਡ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1982 ਨੂੰ ਕਪੂਰੀ ਵਿਖੇ, ਦੋਵਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ, ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹਿਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ।

• 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1982: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਪੂਰੀ ਵਿਖੇ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਘਨੌਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਖੁਦਾਈ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੀਪੀਐੱਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ ਆਇਆ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
• 24 ਅਪ੍ਰੈਲ: ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਕਪੂਰੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ “ਨਹਿਰ ਰੋਕੋ” ਅੰਦੋਲਨ ਛੇੜਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਲੰਟੀਅਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 24 ਮਈ: ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਸਰਾਲਾ ਕਲਾਂ ਨੇੜੇ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰੀ ਵਿਖੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਪੁੱਟ ਸੁੱਟੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਪੀਐੱਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ।
• 26 ਜੁਲਾਈ: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਨਹਿਰ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 4 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਲ ਅਪ੍ਰੈਲ 1982 ਤੋਂ ਨਹਿਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕਪੂਰੀ ਪਿੰਡ ਸੀ।

ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਕਾਮ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮਸਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਪੂਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਕਾਲੀ-ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, 19 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਕਪੂਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਅਤੇ ਘਨੌਰ ਤੇ ਸਰਾਲਾ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ 1982 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਹਰਿਆਣੇ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣਾ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ 1973 ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਮੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।