ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ

ਕੌਣ: ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਜੋ ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ; ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ; ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਜ ਅਤੇ 1848 ਤੋਂ ਡਲਹੌਜ਼ੀ; ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਣਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਦਸੰਬਰ 1846 ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ ਖੋਹ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਭੱਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ:

• ਫ਼ਰਵਰੀ 1847: ਪ੍ਰੇਮਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਾ। ਜੌਨ ਲਾਰੰਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਿਹਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 7 ਅਗਸਤ 1847: ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਹੱਥ ਸਮਝਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਮਨ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਤੰਬਰ 1847), ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭੱਤਾ ਘਟਾ ਕੇ 48,000 ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1848 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ: ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ, ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਨਾਰਸ ਵੱਲ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਬੂਤ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਦਾ ਭੱਤਾ ਘਟ ਕੇ 12,000 ਰੁਪਏ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮਈ, ਜੂਨ ਜਾਂ ਜੁਲਾਈ 1848 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
• 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849: ਮੂਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਈ ਅਤੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ, ਬਨਾਰਸ, ਚੁਨਾਰ ਅਤੇ ਕਾਠਮੰਡੂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਸਨ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਵਰਗੀ ਸਮਝ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1860 ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਛੱਡਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।