ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ

ਕੌਣ: ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਅਤੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ, ਜੋ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਵੱਲੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਾਰਡਿੰਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬੇਨਤੀ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਵੇ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਸਮਾਨ ਬੰਨ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ੌਜਾਂ ਚਲੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਕਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸੰਧੀ ਮੰਗਣ। ਇਹ ਮੰਨੀ ਗਈ ਅਤੇ 16 ਦਸੰਬਰ 1846 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ 26 ਦਸੰਬਰ 1846 ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਭੈਰੋਵਾਲ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਨ:

• ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਮਹਿਕਮੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਸੀ।
• ਅੱਠ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ, ਜੋ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।
• ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ।
• ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ 22 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਅਦਾਇਗੀ।
• ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਭੱਤਾ।
• ਇਹ ਸਭ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਬਾਲਗ਼ੀ ਤੱਕ, ਯਾਨੀ ਉਸ ਦੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣ ਤੱਕ, 4 ਸਤੰਬਰ 1854 ਤੱਕ ਚੱਲਣਾ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਭੈਰੋਵਾਲ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਦਾ ਕੈਂਪ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠਲਾ ਰਾਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ, ਅਤੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਉਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ "ਬੇੜੀਆਂ ਵਿੱਚ" ਜਕੜਿਆ ਦੱਸਿਆ। ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਨਾ ਰਹੀ। ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਲਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।