ਕੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 1845 ਅਤੇ 1846 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ?

ਦਾਅਵਾ: ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ 1849 ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਖ਼ਰੀਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਸਭਰਾਓਂ ਦਾ ਪੁਲ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਦਮੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਾਅ ਇਹ ਪੁੱਛ ਕੇ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ “ਉਸ ਇਕਲੌਤੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ”, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ”। ਬਾਵਾ ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਮਾਡਰਨ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼, 1971) ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1846 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿ ਉਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਦੋਵੇਂ “ਅਕਸਰ ਕਾਫ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਣਾਏ ਗਏ”।

ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਥ:

• ਲਾਲ ਸਿੰਘ। 18 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ, ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ “ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਵਿਉਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ” (ਸਫ਼ੇ 293 ਤੋਂ 294)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੈਪਟਨ ਪੀਟਰ ਨਿਕਲਸਨ ਨਾਲ “ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਭਰੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ” ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਚੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਪਾਰ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ।” ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਟਨੋਟ, ਜੋ ਕਲਕੱਤਾ ਰੀਵਿਊ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 19 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਏਜੰਟ ਮੇਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫ਼ੁੱਟ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ “ਝਿੜਕ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ”, ਅਤੇ ਕਿ 7 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਭਰਾਓਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕਰਨਲ ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ “ਕਥਿਤ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਹਨ: ਸ਼ੇਖ਼ ਇਮਾਮ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਰੀ ਨੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ।
• ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ। 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ, ਕਨਿੰਘਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ “ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਹਮਲੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ” ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤਾਂ “ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ” (ਸਫ਼ਾ 296)। ਸਭਰਾਓਂ ਵਿਖੇ “ਗ਼ੱਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ” “ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ, ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਪੁਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬੇੜੀ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤੀ” (ਸਫ਼ਾ 314)। 1918 ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਇੱਕ “ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਵਾਇਤ” ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ “ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਗਈ” ਲੱਭੀ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਦਲੇ 25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।
• ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਵ੍ਹੀਲਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਮਦਦ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ” (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)। ਕਨਿੰਘਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਰਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ “ਗੁੱਝੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਗ਼ੱਦਾਰੀ” ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਲੜੀ ਗਈ, ਇਸ ਸਮਝ ਹੇਠ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ” (ਸਫ਼ਾ 309); ਉਸ ਦੀ ਫੁੱਟਨੋਟ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। 16 ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 75 ਲੱਖ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਿਆਂ ਬਦਲੇ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਮੰਨ ਲਈ। ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਕਿਹਾ।

ਪੰਥਕ ਜਵਾਬ: ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰੋਂ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ “ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਬੇਵਫ਼ਾ ਨਿਕਲਿਆ” ਅਤੇ “ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਗੁਪਤ ਹਦਾਇਤਾਂ” ਉੱਤੇ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਚਾਹੀ”। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ “ਕਾਫ਼ੀ ਸਬੂਤ ਹਨ” ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ “ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸਨ”। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ: ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ “ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਹਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਏ ਸਨ”, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਬੋਲ, ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਰਜਮੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ: “ਅਸੀਂ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਜੰਗ ਹਾਰ ਗਏ”। ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਗ਼ੱਦਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਉਹ 1849 ਦੀ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।