ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਸਿੱਖਆਰਆਈ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1780 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੱਬੋਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮਹਾਰਾਜ” ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ; ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਇਸ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1,200 ਬੰਦੂਕਚੀ ਅਤੇ 3,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਾਕਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1844: ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਦੇ ਡੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਮੁਤਾਬਕ 20,000 ਬੰਦੇ ਅਤੇ 50 ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ।
• 1847: ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਨਾਕਾਮ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮਗਰੋਂ, ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਮੁਤਾਬਕ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ।
• 1848 ਤੋਂ 1849: ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 600 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮਨਗਰ, ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਹੋਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਹਾਰ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 29 ਮਾਰਚ 1849: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਨੇੜੇ ਸੱਜੂਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 3 ਜਨਵਰੀ 1850 ਲਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਬੰਦੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੇ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 28 ਦਸੰਬਰ 1849: ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਉੱਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਹੈਨਰੀ ਵੈਨਸਿਟਾਰਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 21 ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਦਮਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
• 23 ਮਾਰਚ 1850: ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 15 ਮਈ 1850 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ 1850 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ (ਸਿੱਖਆਰਆਈ 9 ਜੁਲਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ 14 ਜੂਨ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਊਟਰਮ ਰੋਡ ਦੀ ਨਿਊ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, 1853 ਤੱਕ ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• 5 ਜੁਲਾਈ 1856: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, 1847 ਵਿੱਚ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ 1849 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ 1966 ਵਿੱਚ ਸਿਲਾਟ ਰੋਡ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਈ ਗਈ, 1996 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਬੋਰਡ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਐਲਾਨਿਆ।