ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ

ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਦਾ ਉਦਾਸੀ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਰਟਾਂ ਨੇ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਪਹੁਦਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 1921 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈਣ ਤੱਕ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਦਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਲਈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 20,000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਦੁਰਾਚਾਰ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਸਾਕਾ। 1920 ਦੇ ਸਿੱਖ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 400 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦੇ ਸਨ। 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 150 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਿਸਤੌਲ ਲਈ, ਹਮਲੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਾਕਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਜਿਊਂਦਾ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਤਲੇਆਮ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਉਸੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 82 ਤੋਂ 156 ਤੱਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 86 ਸੀ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਡੇਗ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ। ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੇਗਨ ਨੇ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 12 ਅਕਤੂਬਰ 1921 ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਅੱਠ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ (ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ) ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣ ਭਾੜੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਸੁਣਾਈ। 3 ਮਾਰਚ 1922 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ 1930 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨਤੀਜੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਫ਼ੰਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1920: ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦੇ ਭਰਤੀ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
• 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921: ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ।
• 12 ਅਕਤੂਬਰ 1921: ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
• 3 ਮਾਰਚ 1922: ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• 1930: ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਰਿਹਾਅ ਹੋਇਆ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹੀ ਮਹੰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।