ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ

ਕੌਣ: ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜਾਂ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਵਾਲੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ (5 ਅਗਸਤ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਅਖਨੂਰ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਵਾਲੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ (1 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਵਰਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਜੰਗ 5 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 22 ਜਾਂ 23 ਸਤੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਸਰਹੱਦ ਟੱਪ ਗਈਆਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜ 8 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਖੇਮਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧੀ ਅਤੇ 10 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਸਲ ਉਤਾੜ ਵਿਖੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਯੂਐੱਨ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 20 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ 22 ਤੋਂ 23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋਈ। ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਉੱਤੇ 10 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਨਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ, ਮੁਫ਼ਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੈਰਾਟਰੂਪਰ ਫੜੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ (ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ), ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰ), ਅਤੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਕਮਾਂਡਰ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ (ਖੇਮਕਰਨ ਸੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੈਕਟਰ) ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ (ਲਾਹੌਰ ਸੈਕਟਰ, ਖੇਮਕਰਨ ਸੈਕਟਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ)।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 16 ਅਗਸਤ 1965 ਨੂੰ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 10 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਵਰਤ ਰੱਖਣਗੇ ਅਤੇ, ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ 16ਵੇਂ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਅੱਗ ਲਾ ਲੈਣਗੇ। 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ "ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਨਾਲ" ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 8 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ), ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਡਿਆਰਾ ਦਿੱਲੀ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇਕੱਠ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਰਤ ਟਾਲ ਦੇਣ। 9 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਰਤ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਲਾ ਦੇਣ।

23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੰਦਾ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਵਾਈ.ਬੀ. ਚਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਤਿਆਗੀ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1966 ਨੂੰ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਜੰਗ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: "ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਮ ਚੱਲ ਪਏ ਸਨ। ਸਾਫ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।" ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਉਹ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਸੀ।