ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ

ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੋਹਤਾਸ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਜੋੜੇ, ਬੱਸੀ ਖੱਤਰੀ ਭਾਈ ਹਰ ਭਗਵਾਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1700: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਵਿਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਵਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨ ਗਏ, ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਆਹ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1700 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਐਲਾਨਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ।
• 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ 1705: ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਿੰਡ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ। 1706 ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1708: ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਗਏ, ਪਰ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ਸਤਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ।
• ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ 1726 ਤੋਂ 1734 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ 1734 ਤੋਂ 1747 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ 1681 ਅਤੇ ਚਲਾਣਾ 1747 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।

ਇੱਕ ਗੱਲ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ: ਪਹਿਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾਏ, ਜਦਕਿ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਨੇ ਪਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹਾਲੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੀਬੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ।