ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1675 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਮੱਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀਰਾਨੰਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਕਰਿਆਲਾ ਦੇ ਛਿੱਬਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਪਰਾਗਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਦਰਗਾਹ ਮੱਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੇ ਦਰਗਾਹ ਮੱਲ ਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ। ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1665 ਤੋਂ 1670: ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1665 ਵਿੱਚ ਧਮਤਾਨ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮੇਰ ਦੇ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 1675: ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਨ ਜੋ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ, ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
- ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਉਬਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਯਾਦ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 350ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਬਾਰੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਮਤੀਦਾਸ ਚੌਕ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
ਸਰੋਤ
- Mati Das, Bhai (d. 1675), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Sati Das, Bhai (d. 1675), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Devotees gather at Gurdwara Sis Ganj Sahib to mark Guru Tegh Bahadur's 350th martyrdom anniversary (25 November 2025), The Tribune. tribuneindia.com
- Bhai Mati Das, Wikipedia (used only for the account of his last hours). en.wikipedia.org