ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ

ਕੌਣ: ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ), ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵਾਦਤ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਜੰਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸੈਕਟਰ (ਲੱਦਾਖ਼) ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸੈਕਟਰ (ਨੇਫ਼ਾ, ਹੁਣ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ। 21 ਨਵੰਬਰ 1962 ਨੂੰ ਚੀਨ ਨੇ ਇੱਕਤਰਫ਼ਾ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ: ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ। ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ 18 ਨਵੰਬਰ 1962 ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ਼ ਦੇ ਰੇਜ਼ਾਂਗ ਲਾ ਵਿੱਚ 13 ਕਮਾਊਂ ਡਟੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਸਿੱਖ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ)।

ਕਿੱਥੇ: ਲੱਦਾਖ਼ (ਚੁਸ਼ੂਲ, ਰੇਜ਼ਾਂਗ ਲਾ), ਨੇਫ਼ਾ (ਤਵਾਂਗ, ਸੇਲਾ, ਬੋਮਡਿਲਾ)।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਹਿਮ ਹੈ:

• 1962 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ।
• ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵੇਲੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ 1971 ਦੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ।
• 1962 ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਆਸੀ-ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਗਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫ਼ੈਸਲੇ (1984 ਦੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸਮੇਤ) ਲਏ ਗਏ।