ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਕੌਣ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1605 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ। ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮਿੱਤਰ। ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ, ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਗੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸੀਸ ਮੰਗੀ। ਜਦੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲਾਲ ਸੁਰਖ਼ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਦੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਆਏ ਅਤੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ 30 ਮਈ 1606 (ਜੇਠ ਸੁਦੀ 4, 1663 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ। ਤਸੀਹੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਥਾਂ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਠੇਸ ਲੱਗੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦੂ ਨੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤਾਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੌਤ ਕਰਵਾਉਣ ਜਿੰਨਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਉਸ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਸਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਏ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਟੜ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਨੇ ਇਸ ਸਜ਼ਾ-ਏ-ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੜੀਸਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੜੀ ਬੁਰੀ ਮੌਤ ਮਰਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।