ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ 1977 ਤੋਂ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੇ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਅੱਤਵਾਦੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਸਲਾਹੇ ਗਏ ਆਗੂ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1947 ਵਿੱਚ ਰੋਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਬਰਾੜ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। 1965 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਿੰਡਰਾਂ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪ ਗਏ ਸਨ, 25 ਅਗਸਤ 1977 ਨੂੰ ਭੋਗ ਦੀ ਰਸਮ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978: ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਨਾਲ ਆਹਮਣਾ-ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਇਆ; ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਤੇਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 78 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਨ। 4 ਜਨਵਰੀ 1980 ਨੂੰ ਕਰਨਾਲ ਦੀ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ 64 ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
• ਸਤੰਬਰ 1981: 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਚੰਦੋ ਕਲਾਂ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ 12 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਦੇ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ 16 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਲ ਅਬਾਊਟ ਸਿੱਖਸ, ਦਿਲਗੀਰ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, 12 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 22। 14 ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 19 ਤੋਂ 25 ਜੁਲਾਈ 1982: 19 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 4 ਅਗਸਤ 1982 ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ "ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਡਿਕਟੇਟਰ" ਬਣ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
• 15 ਦਸੰਬਰ 1983: ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• 5 ਤੋਂ 7 ਜੂਨ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ 7 ਜੂਨ ਨੂੰ। ਗੁਹਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 4 ਅਫ਼ਸਰ, 79 ਜਵਾਨ ਅਤੇ 492 "ਅੱਤਵਾਦੀ" ਮਰੇ ਦੱਸੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ (ਅਨੈਕਸਚਰ 11) ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 493 "ਸਿਵਲੀਅਨ/ਅੱਤਵਾਦੀ" ਮੌਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ। ਲਿਖਾਰੀ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ" ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰਿਆ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ "ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਮਾ" ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਕਦੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕਿ 1981 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਹੀ ਵਧਾਈ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਰਹੇ ਕਿ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਆਗੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਟਣਾ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।