ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ

ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ (1899 ਤੋਂ 1981) ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਬਾਨੀ। ਉਸ ਦਾ 9 ਸਤੰਬਰ 1981 ਦਾ ਕਤਲ ਉਹ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਅਤੇ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਦੋਵੇਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੀਟੀਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਨੌਂ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਆਇਆ ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; 1965 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਉਸ ਦਾ ਜਨਤਕ ਰੁਖ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1956 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਬਾਰੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਲੋਚਕ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ “ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਕ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਐੱਚ.ਕੇ. ਦੂਆ ਨੇ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ “ਅੱਤਵਾਦ” ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਡਟਣ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ 62 ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 9 ਸਤੰਬਰ 1981: ਪੀਟੀਆਈ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਾਚ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇੜੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਓਨੇ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਕ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 10 ਜੁਲਾਈ 1984 ਦੇ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
• 9 ਤੋਂ 20 ਸਤੰਬਰ 1981 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਸਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੰਦੋ ਕਲਾਂ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ) ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਜਥਾ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਨ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਹੋਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਥੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੱਸਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• 20 ਸਤੰਬਰ 1981: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਚੌਕ ਮਹਿਤਾ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਦੇ ਲੇਖਕ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਲਗਭਗ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨਾਲ 12 ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਕਦੇ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• 14 ਅਕਤੂਬਰ 1981: ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜੀ ਦਾ ਕੱਦ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 9 ਸਤੰਬਰ 2013: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨੂੰ ਮਿਸਾਲ ਕਿਹਾ (ਪੀਟੀਆਈ)।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਕ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵਾਰੰਟ, ਚੰਦੋ ਕਲਾਂ ਦਾ ਛਾਪਾ ਅਤੇ ਚੌਕ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ।